Trang chủ » Ám ảnh thủy điện (07/07/2013)

Ám ảnh thủy điện (07/07/2013)

(Ngày đăng: 16-03-2020 10:32:38)
Nước ta được thiên nhiên ưu đãi, nên có thể phát triển nhiều loại năng lượng điện khác nhau. Như phong điện (điện gió), nhiệt điện (than, dầu), thủy điện, điện hạt nhân. Trong các loại điện ấy thì thủy điện được xem là có giá thành thấp nhất và là năng lượng sạch nhất. Là quốc gia có nhiều sông suối, độ dốc của nhiều dòng sông là rất lớn, nhất là ở Tây Nguyên- miền Trung; Tây Bắc- nên thủy điện là một hướng phát triển được chọn lựa. Nhưng nhiều thủy điện vừa và nhỏ nở rộ như nấm sau mưa trong vòng 10 năm qua đã tác động tiêu cực đến môi trường, đời sống dân sinh.
 
Thời cơ
 
Quá trình tăng tốc phát triển của đất nước tiêu tốn lượng điện ngày một lớn, trong khi những công trình thủy điện lớn như Hòa Bình, Sơn La (phía Bắc), Trị An (phía Nam) và các công trình nhiệt điện chạy bằng than, dầu đã bộc lộ nhiều điểm hạn chế. Thứ nhất là về sản lượng: các nhà máy nhiệt điện công suất không lớn. Thứ hai, tác động xấu tới môi trường bởi lượng carbon thải ra là rất lớn, cuộc sống người dân trong vùng đảo lộn. Thứ ba, giá thành cao. Thứ tư, cạn kiệt dần nguồn nhiên liệu.
 
Với phong điện, chúng ta có những vùng gió thổi ào ạt quanh năm, nhất là ở Bình Thuận, Ninh Thuận. Tuy nhiên, đầu tư cho phong điện là khá lớn, làm cho giá thành 1Kw điện tăng lên, so với thủy điện thì bằng khoảng 180%. Do đó, cho dù rất lợi thế là một nguồn năng lượng sạch nhưng các nhà đầu tư cũng không mặn mà với phong điện.
 
Điện hạt nhân là một nỗ lực rất lớn của Chính phủ, nhằm đem lại một sản lượng điện lớn không chỉ cho trước mắt mà còn lâu dài, đáp ứng được nhu cầu phát triển công nghiệp cũng như sinh hoạt người dân ngày một cao hơn. Tuy nhiên, phát triển điện hạt nhân đòi hỏi rất nhiều yếu tố, trong đó nổi bật là vấn đề an toàn- hay nói đúng hơn là nguy cơ thảm họa. Vụ nổ nhà máy điện hạt nhân ở Liên Xô (cũ), hay ở Nhật Bản cách đây chưa lâu khiến nhân loại bàng hoàng. Do đó, cho dù đang rất thiếu năng lượng nhưng Chính phủ vẫn chủ trương phát triển điện hạt nhân một cách hết sức thận trọng. Vì thế, kể từ khi ý tưởng hình thành cho đến khi điện hạt nhân hòa vào lưới điện quốc gia thì cũng mất mấy chục năm. Trong lúc nhu cầu là hết sức cấp thiết.
 
Chính vì thế, thủy điện nở rộ.
 
Thủy điện đáp ứng được yêu cầu gia tăng sản lượng điện quốc gia cũng như từng địa phương nên được người ta hưởng ứng. Hầu hết các tỉnh miền Trung- Tây Nguyên đều có các công trình thủy điện. Dải Trường Sơn, từ Quảng Nam trở vào đến Lâm Đồng đã và đang phải oằn lưng vì thủy điện.
 
Một chiếc xe ben đã đâm vỡ toang đập thủy điện Đăk Mek 3
(thuộc địa phận xã Đăk Choong, huyện Đăk Glei, Kon Tum)
vào ngày 21-11-2012
 
Lợi nhuận trước mắt
 
Thời gian qua, khi mà nhiều công trình thủy điện bộc lộ những "lỗ hổng” lớn, đe dọa đến tính mạng, tài sản của người dân, làm cho môi trường biến động cũng như việc nắn chỉnh làm lệch lạc dòng chảy các con sông dẫn đến chuyện khiếu kiện, tranh chấp, nhiều ý kiến đã được nêu lên một cách thẳng thắn.
 
Ông Lê Trí Tập, nguyên Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Nam cũng là một chuyên gia thủy lợi cho rằng, do sự bùng phát dữ dội của các công trình thủy điện đã đến lúc cần quy hoạch cân bằng nước trên các lưu vực sông trong cả khu vực miền Trung - Tây Nguyên. Theo ông Tập, những nguy cơ tiềm ẩn về thủy điện trước đây đã cảnh báo nay đã lộ rõ mặt trái của nó. Riêng về việc chuyển nước từ sông này sang sông khác phải đảm bảo những quy định rất nghiêm ngặt để không ảnh hưởng đến môi sinh, môi trường sống và xã hội ở các lưu vực sông liên quan. Không thể để tái diễn việc thủy điện Đắk Mi 4 cắt nước thượng nguồn sông Vu Gia rồi đổ về sông Thu Bồn, gây biết bao hệ lụy cho hạ du. Thế nên mới diễn ra cảnh cửa xả hồ thủy điện Đắk Mi 4 đóng kín, dòng Đắk Mi khô trơ đáy, trong khi phía trên hồ nước vẫn đầy với cao trình trên 250m.
 
Ông Tập một lần nữa cảnh báo, đối với hệ thống thủy điện bậc thang ở miền Trung – Tây Nguyên phải hết sức thận trọng, vì chỉ cần thủy điện ở thượng nguồn xả lũ đã có thể gây nguy hại đến những thủy điện ở phía dưới. Ông Tập cũng cho rằng, chúng ta chưa có kịch bản nào đối với các công trình thủy điện phía thượng nguồn các con sông nên phải bảo vệ rừng đầu nguồn. Mà việc này thì Nhà nước phải đứng ra lo chứ không phải từ phía chủ đầu tư thủy điện. Nhưng tiếc thay, rừng đầu nguồn vẫn tiếp tục bị đốn hạ.
 
TS Đào Trọng Tứ, Giám đốc Trung tâm Phát triển bền vững tài nguyên nước và thích nghi biến đổi khí hậu nhận xét, người ta vẫn hay nói "phát triển thủy điện bền vững” nhưng thực chất đó là bài toán đánh đổi giữa phát triển kinh tế và môi trường, kể cả những yếu tố xã hội. Theo TS Tứ, không nên vì thủy điện là nguồn năng lượng sạch và rẻ mà phát triển quá dễ dãi, bất cứ ở đâu. Riêng về yếu tố xã hội, TS Tứ lo ngại, khi người dân phải di dời do xây dựng thủy điện thì họ là những người phải chịu thiệt thòi nhất, hy sinh cả một tinh thần và văn hóa bản địa cho lợi ích của nhà đầu tư, sau đó mới đến lợi ích chung. Vì vậy, việc tái định cư phải bảo đảm sinh kế lâu dài cho người dân, để họ giữ được bản sắc dân tộc mình. Nhưng thời gian qua, hầu hết những khu vực xây dựng thủy điện đều không làm được điều đó. Và như vậy, thiệt thòi của người dân là không thể đo đếm.
 
Còn TS Đoàn Tranh (Đại học Duy Tân, Đà Nẵng) thì rất mạnh mẽ khẳng định, thủy điện tác động tiêu cực đến kinh tế, xã hội lẫn môi trường. Thủy điện đã gây ra lũ lụt lớn phía hạ du vào mùa mưa, gây hạn hán và nhiễm mặn vùng hạ du vào mùa hè. Điều này đã xảy ra ở Đà Nẵng và Quảng Nam nhiều năm qua. Đó là hậu quả kép do thủy điện gây ra. TS Tranh dẫn chứng, chỉ tính 8 công trình thủy điện (từ 50MW trở lên) trên hệ thống sông Vu Gia và Thu Bồn đã làm ngập 10.000ha và 14.000 nhân khẩu bị di dời để thực hiện dự án. Đó là chưa kể nhiều đơn vị thi công đã lạm dụng làm sạch lòng hồ để khai thác rừng trái phép. TS Tranh cho rằng, tuổi thọ của một nhà máy thủy điện có thể kéo dài 100 năm, thì không lý gì chỉ quan tâm đến mục tiêu lợi nhuận trước mắt.
 
Ẩn họa khó lường
 
Thủy điện Sông Tranh 2 với những vết nứt lớn đã bày ra trước bàn dân thiên hạ mối lo vỡ đập. Nếu điều đó xảy ra, thì sẽ như hàng ngàn quả bom nước trút xuống hạ du. Nó sẽ tàn phá, cuốn trôi tất cả những gì trên đường đi qua.
 
Sự cố vỡ đập thủy điện Đăk Mek 3 (thuộc địa phận xã Đăk Choong, huyện Đăk Glei, Kon Tum) vào ngày 21-11-2012, lại càng cho thấy sự nguy hiểm: chỉ vì một chiếc xe ben đâm vào mà đập thủy điện đã bị vỡ toang. Tìm hiểu ra mới thấy: lõi trong thân đập chỉ có đá, cát sỏi chứ không như thiết kế là bê tông mác 150. Cống lấy nước theo thiết kế là đặt cửa ống phía ngoài thân đập, nhưng thực tế được bố trí ngay trên thân đập. Cống xả cát tại vị trí cống lấy nước cũng được đặt sai vị trí so với thiết kế. Hành lang kiểm tra thân đập không thấy cửa vào, cửa ra.
 
Ngày 12-6 vừa qua, thủy điện Ia Krêl 2 (tại xã Ia Dom, Đức Cơ, Gia Lai) mới tích nước được khoảng hơn 50% khối lượng trong lòng hồ thì đập đã… tự nhiên bị vỡ. Nước cuồn cuộn chảy khiến người dân phải leo lên ngọn cây để tránh thủy thần, để mặc hoa màu, vật nuôi bị nước dập vùi. Kiểm tra cho thấy, chủ đầu tư đã xây dựng công trình sai so với thiết kế ban đầu. Cụ thể là chủ đầu tư đã giảm tối đa chi phí nguyên vật liệu; mặt đập phía thượng lưu không dùng bê tông xi măng mà chỉ lát đá.
 
Như vậy, trong vòng chưa đầy 10 tháng đã có 3 thủy điện liên tiếp bị sự cố, đe dọa tính mạng của hàng ngàn hộ dân. Mới đây nhất, trong các ngày từ 26-6 đến 28-6, Ban chỉ đạo Tây Nguyên đã có đợt kiểm tra một số công trình thủy điện trên địa bàn 5 tỉnh Tây Nguyên. Và kết quả của chuyến đi đã cứu hàng ngàn hộ dân ở huyện Kon Plong (tỉnh Kon Tum) bởi đoàn đã phát hiện ra sự tắc trách của công trình thủy Đắc Đrinh trên địa bàn này. Ngay lập tức, ngày 1-7, đoàn đã có buổi làm việc với một số Bộ, ngành chức năng, chủ đầu tư và tỉnh Kon Tum với yêu cầu phải khẩn cấp thực hiện ngay việc di dời dân. Công trình thủy điện Đắc Đrinh cơ bản đã xây dựng xong, dự kiến ngày 31-8 tới sẽ cho tích nước nhưng 217 hộ dân ở khu vực lòng hồ vẫn chưa được di dời. Từ sự vụ này, những người khôi hài cho rằng, vậy là trong rủi vẫn còn may do nhờ có vụ vỡ đập thủy điện Ia Krêl 2 ở Gia Lai mà gần 1.000 người dân ở xã Đăk Nên (Kon Plong, Kon Tum) đã được "để mắt” đến.
 
Theo báo cáo mới nhất của Chính phủ, tính đến tháng 4-2013, tổng số đập thủy điện đến kỳ phải kiểm định là 104 đập, trong đó 53 đập đã được kiểm định xong, 15 đập đang được kiểm định và 36 đập chưa kiểm định, trong đó chủ yếu là các đập thủy điện nhỏ. Còn theo Bộ Công thương, cả nước hiện có tổng số 1.110 công trình, dự án thủy điện với tổng công suất lắp máy khoảng 25.290MW. Trong đó, có 239 công trình đã vận hành phát điện (13.066MW); đang thi công xây dựng 217 dự án (6.953MW), dự kiến vận hành phát điện từ nay đến năm 2017; đang nghiên cứu đầu tư 294 dự án 3.789MW), dự kiến vận hành phát điện chủ yếu trong giai đoạn 2015 – 2020. Còn lại 360 dự án (1.482MW) chưa có nhà đầu tư đăng ký hoặc chưa giao nghiên cứu đầu tư, hầu hết có quy mô nhỏ, hiệu quả thấp, chưa thuận lợi về giao thông và đấu nối điện...
 
Nhìn vào những con số trên, thấy ái ngại bởi có đến 360 dự án (khoảng 1/3) được đánh giá là quy mô nhỏ, hiệu quả thấp. Và cũng 1/3 số đập thủy điện đến hạn kiểm định nhưng chưa được kiểm định rõ ràng, vấn đề phải được xem là hệ trọng khi mà liên tiếp những sự cố đập thủy điện đã xảy ra trong thời gian qua.
 
Lời kết
 
Người viết bài đã có dịp tới một số công trình thủy điện, trong đó có khoảng 10 công trình ở Đắc Nông, Kon Tum, Đắc Lắc, Gia Lai và Quảng Nam.
 
Khi mà liên tiếp các công trình thủy điện gặp sự cố; trong khi dự án thủy điện 6 và 6a Đồng Nai đang gây sự chú ý của dư luận, là vấn đề cân nhắc của Chính phủ, Quốc hội; trong khi nhiều nhà khoa học lên tiếng thì cũng cần một sự tỉnh táo trong nhìn nhận. Nói đúng hơn là phải rất tỉnh táo.
 
Ở đây, có thể tóm tắt một số vấn đề:
 
-Thứ nhất, không nên vội vã phủ nhận hoặc là ngán ngại vai trò của thủy điện (nhất là thủy điện vừa và nhỏ) trong hệ thống năng lượng quốc gia. Nó đặc biệt cần thiết với từng tiểu vùng, lại có lợi thế giá rẻ.
 
 
-Thứ hai, cần nhanh chóng kiểm định toàn bộ hệ thống đập thủy điện, hồ chứa nước của những công trình vừa và nhỏ. Để xảy ra sự cố là do chủ đầu tư ăn bớt, khiến cho chất lượng công trình không bảo đảm. Cần thiết khởi tố những trường hợp gian dối, đồng thời có giải pháp gia cố công trình.
 
-Thứ ba, rà soát lại để yêu cầu chủ đầu tư, chính quyền địa phương nơi có dự án thủy điện bố trí chỗ ở mới cho người dân di dời. Trên thực tế, còn rất nhiều người dân vẫn lay lắt sống bên cạnh những công trình thủy điện. Cần thiết phải khởi kiện trước tòa để buộc chủ đầu tư phải trả lại quyền lợi chính đáng cho người dân.
 
-Thứ tư, qua kiểm tra, nếu dự án nào không bảo đảm kĩ thuật, tác động xấu đến môi trường, gây thiệt hại nghiêm trọng cho bà con trong vùng phải di dời thì cần thiết phải chấm dứt hoạt động.